Kültür Mantarı Üretiminde Mantar Sineği ve Biyolojik Mücadele

Yazar: Erkan Eren
 
Özet
 
Kültür mantarı üretiminde birçok hastalığın yanında zararlılar ile de karşılaşılmakta olup, bu zararlıların üretim odası içerisindeki varlığı, ürünün verim ve kalitesinde büyük düşüşlere neden olmaktadır. Bu zararlılar içerisinde özellikle mantar sinekleri ilk sırada yer almaktadır. Mantar sineklerinin verebileceği zararları önlemek veya en aza indirebilmek için kültür mantarına ruhsatlı olmamakla beraber birçok kimyasal kullanılmaktadır.

Ülkemizde son yıllarda yapılan çalışmalar sonucunda kültür mantarı sineklerine karşı biyolojik mücadele yöntemleri yürütülmeye başlanmıştır. Hatta bu biyolojik mücadele preparatlarının bir kısmı kültür mantarına ruhsatlandırılmıştır. Bu şekilde hem ürün verim ve kalitesi korunup hem de kimyasal bir kalıntı riski de ortadan kalmıştır.
 
Giriş

Ülkemizde 45-50 yıllık bir geçmişe sahip kültür mantarcılığı 1980'li yıllara kadar ekonomik anlamda bir değere sahip değilken, 1980'li yıllardan sonra ekonomik olarak kendini hissettirmeye başlamıştır. 1990’lı yıllardan itibaren ticari olarak değer kazanmaya başlamış olan kültür mantarcılığında 1990-2000 yılları arasında hızlı bir üretim artışı gözlemlenmiştir. Bu üretim artışı son yıllarda hızlanarak devam etmektedir (Eren ve Pekşen 2016).
Kültür mantarına yönelik yapılan yatırımlar özellikle son 10 yıl içerisinde, modern olmakla beraber orta ve büyük işletme boyutlarında olmuştur. Bu yatırımların modern olarak gerçekleşmesi, ülkemizde kültür mantarı sektörünün gelişmesine büyük katkı sağladığı gibi teknik eleman ve mekanik ile birlikte teknolojik anlamda yeni bir talebin oluşmasına neden olmuştur.

2014 yılında Türkiye’de 6 bölgede yapılan çalışmada, Çizelge 1’de görüldüğü gibi Akdeniz Bölgesi’nin ülkemizdeki kültür mantarı üretiminin  %61,5’ini karşılayarak ilk sırada yer aldığı; onu %19,3 ile Marmara Bölgesi’nin ve %7,4 ile Ege Bölgesi’nin izlediği bildirilmiştir (Eren ve Pekşen 2016).
Çizelge 1. Türkiye’de kültür mantarı üretim ve tüketimin bölgelere göre dağılımı
 
İnsan beslenmesinde toplum bilincinin giderek artması, tam bir protein ve vitamin kaynağı olan mantarlara karşı ilgiyi de gün geçtikçe artırmaktadır. Tüketim miktarının göstermiş olduğu bu pozitif yöndeki değişim, tarımsal yatırımlarda kültür mantarına olan ilgiyi ön plana çıkarmaya başlamıştır.

Kültür mantarındaki gelişiminin ve üretim miktarının gün geçtikçe artan bir seyirde devam etmesi, beraberinde de bazı sıkıntıları getirmektedir. Özellikle yetiştiricilikte karşılaşılan hastalık ve zararlılar ile mücadelede kullanılan pestisitlerin büyük bir çoğunluğun ürüne ruhsatlı olmaması, bunun yanında kullanılan ilaçların kullanım zamanlarının ve dozlarının gerektiği şekilde uygulanmaması ciddi ilaç kalıntılarının üründe oluşmasına neden olmaktadır. Yapılan ürün analizlerinin büyük bir çoğunluğunda kültür mantarı sineklerine karşı kullanılan ilaçlar ortaya çıkmaktadır. Ülkemizde mantar sineklerine karşı ruhsatlı hiç bir kimyasal ilacın olmadığını düşündüğümüzde, sorunun ne derece ciddi bir boyutta olduğu bir kez daha karşımıza çıkmaktadır. 12-13 Mayıs 2014 tarihleri arasında gerçekleşen 1. Yemeklik Kültür Mantarı Çalıştayı’nda da konu ciddi bir şekilde masaya yatırılmış olup, mantar sinekleri ile mücadelede biyolojik mücadele yöntemlerinin tercih edilmesi gerekliliği ön plana çıkmıştır. Bu hususta üreticilerin bilgilendirilerek, yapılan yetiştiricilikte daha sağlıklı çözümlerin sağlanması için gerekli çalışmaların başlatılması gündeme getirilmiştir.
 
Mantar Sinekleri ve Zararları
 
Kültür mantarı yetiştiriciliğinde tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de mantar sineği olarak zarar yapan 3 tür bulunmaktadır. Bunlar Sciaridae familyasınden Lycoriella castanecens, Phoriade familyasından Megaselia halterata ve  Cecidae familyasından Hetropeza pygmaea’dir.

Bu zararlıların kültür mantarı üretiminde görülmesinde 4 temel faktör vardır. Bunların başında istenilen koşullarda kompostun pastörizasyonunun yapılmaması gelir ki bu kompost içerisinde bu zararlıların üretim odalarına girmesine neden olabilmektedir. Diğer bir neden ise kompost üzerine serilen ve birçok hastalık ve zararlının kaynağı olan örtü toprağının bulaşık olmasıdır. İyi dezenfekte edilmemiş örtü toprağı ile bu zararlılarda üretim odalarına girebilmektedir. Üçüncü neden ise hasat dönemi bittikten sonra yeni bir üretim dönemine geçilmeden önce boşaltılan üretim odalarının iyi temizlenip dezenfekte edilmemiş olması, dolayısıyla oda içerisinde var olan bu zararlının bir sonraki üretim döneminde de kendini göstermesidir. En son faktör ise bu zararlının diğer üretim odalarından veya dış ortamdan oda içerisine taşınmasıdır.

Mantar sinekleri farklı şekillerde ve farklı dönemlerde üretimde zarar oluşturabilirler. Özellikle sinek larvaları kompostta misel gelişim döneminde miselleri yiyerek mantar kompostu içerisindeki misel gelişimine ciddi kayıplar oluşturur. Ergin sinekler ise mantar   taslaklarının oluşumlarına zarar verebilecekleri gibi oluşan mantar taslaklarının içerisine de girerek, burada galeriler oluşturabilirler. Mantar sineklerinin kültür mantarına yukarıda belirtilen zararlardan başka bir zarar şekli daha vardır. Bu da üretim odasında olası bir hastalığın oda içerisinde veya oda dışında tesis içerisindeki yayılımını sağlamasıdır. Tartışmasız en büyük zarar şekli de budur (Bora, T., Toros, S. ve Özaktan H., 2004).
Lycoriella castanecens (Sciaridae): 2-3 mm.’lik ölçülerde küçük sineklerdir. Mantar sinekleri olarak da bilinir. Doğal olarak yabani mantarlar, çürümekte olan odunsu materyaller, yaprak küfleri ve gübre yığınlarında yaşarlar. Kültür mantarları çoğu kez bunların şiddetli saldırılarına uğrar. Larvaları kurtçuk olarak isimlendirilir.

Mantar yetiştiriciliği yapan işletmelerde Sciarid’lerin faaliyete geçmesi, kompostun soğutulması için gereken vantilasyon sırasında çıkan fermantasyon kokuları tarafından bunların cezbedilişleri ile başlar. Bu koku sineklerin üretim odalarına kapı aralıklarından, havalandırma boşluklarından veya kültürel işlemler esnasında direk kapılardan içeri girmelerine sebep olmaktadır. Yumurtalar ortam sıcaklığına bağlı olarak, örneğin 18ºC’de 6 günde açılır. Çıkan larvalar kompost ve gelişen mantar miselleri üzerinde beslenir. 3-4 hafta içerisinde gelişen larvalar pupa olur. Pupa süresi 18ºC’lik ortamda 18 gün kadardır. Pupadan çıkan erginler kısa süre sonra çiftleşir ve 2-3 gün sonra yumurta koymaya başlarlar. (Bora,T. ve ark. 2004)

Megaselia halterata (Phoridae): Kambur sinekler olarak da adlandırılırlar. Olgunları tipik geriye hareket gösterir. Ortaya çıkış zamanları ilkbahar ve yaz aylarıdır. Kasa ve yastık kenarlarında, lamba ve kapı girişlerinde kümeleşerek tipik bir özellik daha gösterir. Olgun dişiler, yumurtaları kompost içine bırakır. Larvalar 24ºC’de 2 gün sonra çıkar ve 4-5 günde pap haline gelirler. Ergin sinek halini 7-8 günde alır. Kültür odalarında ise 16-17ºC’de yumurtalardan larvalar rahatlıkla çıkar. Pap haline dönüştükleri 14 gün içinde miselleri ve mantarları yiyerek beslenir. Bundan 4 hafta sonra yeni olgun sinekler oluşur. Mantar üretiminde zararlı olan sivrisinekler Sclaridae ve Cecidomydiae familyalarına aittir.

Dişi birey 50’den fazla sayıda yumurta bırakmaktadır. Yumurtadan ergin hale ulaşıncaya kadar geçen süre sıcaklığa bağlı olarak değişmektedir. M. halterata 24ºC sıcaklıkta bu süre 15 gün kadarken, mantarın hasada geliş sırasında sıcaklık düştüğü için süre uzamaktadır. M. halterata 12ºC’nin altındaki sıcaklıklarda uçamamaktadır. (Fletcher T.J. and Gaza H. Richard, 2008)

Hetropeza pygmaea (Cecidae): Cecid larvaları ışığa yönelme eğilimindedirler.  Normal üreme gösteren hayat tablosunda görülen birçok dönem ortadan kalktığı için, bu tip bir üreme ile hızlı çoğalma olmakta, bir avuç örtü toprağında 18.000 birey gelişebilmektedir. 0.1 mbir yetiştirme alanında  kompostta 500.000 larva görülebilmektedir.

Cecid larvaları hem kültür mantarlarında hem de doğada gelişen yenilebilir mantarlarda misel ile beslenir. Larva dışkıları misel gelişimini engeller. Mantar misellerinin hif duvarlarını 5 mm.’lik ağız parçası ile delerek hücre içeriğini emen larvalar, irileştikçe ve besin gereksinimleri arttıkça kuvvetli baş hareketleri ile hifleri parçalamakta ve dışarı çıkan hücre içeriğini almaktadırlar. Çok yoğun oldukları ortamda oburca beslenebilmekte, şapka oluşumunu önemli ölçüde engellemekte, mantar sap kısmında da zarar meydana getirebilmektedirler.

Mantar Sineklerine Karşı Biyolojik Mücadele
 
Farklı mantar zararlıları, mantarın farklı dönemlerinde aktif olarak doğrudan veya dolaylı olarak verim ve kalite kayıplarına neden olmaktadır. Kültür mantarı üretiminde meydana gelen hastalık ve zararlılara karşı kimyasal mücadele, kültür mantarının gelişim süresi ile hasat süresi arasındaki zamanın kısa olmasından dolayı kalıntı problemine yol açabilmektedir ki bu durum kimyasal mücadeleyi sınırlandırmaktadır. Bu nedenle, mantar zararlıları ile mücadele Entegre Zararlı Yönetimi (IPM) esas alınmalıdır. Bu yöntem ile entegre zararlı yönetimi içerisinde yer alan diğer mücadele yöntemlerinin uygun yapılabilmesi için kimyasal mücadeleyi azaltmak, hedeflenen mücadele yöntemleridir. Entegre Zararlı Yönetimi kapsamında uygulanabilecek çevreci yöntemlerden biri de şüphesiz biyolojik mücadeledir (Öztürk ve ark. 2017)

Kültür mantarı üretiminde mantar sinekleri ile mücadelede ilk koşul, her hastalık ve zararlı ile mücadelede olduğu gibi doğru hijyen önlemlerini almaktır. Alınan hijyen önlemlerine rağmen olası bir mantar sineği zararlısına karşı öncelikli olarak üretim odalarının tüm giriş ve çıkışlarının kontrol altına alınması gerekmektedir. Ancak üretim odalarının kültürel işlemler nedeni ile kapılarının açılması dışardan sinek bulaşmasına da neden olabilmektedir. Hem üretim odası içerisindeki kompost veya örtü toprağı materyalinde var olabilecek sinek zararına hem de sonradan üretim odasına girebilecek sineklere ve oluşturacağı zararlara karşı son yıllarda kullanılan biyolojik preparatlar ile mücadele edilebilmektedir. Ancak unutulmamalıdır ki yapılan biyolojik mücadele süresince ve sonrasında üretim odasında hijyen önlemlerine titizlikle devam edilmelidir. 

Mantar sineklerine karşı dünyada entamopatojen bakteri, fungus, akar, predatör böcek ve entamopatojenik nematodlar kullanılabilmektedir. Ayrıca botanik insektisitlerde biyolojik preparatlar arasında mantar sineğine karşı kullanılabilmektedir.

Biyolojik preparatların kullanımında herhangi bir ürüne ruhsat alınması bir başka ürüne de aynı biyolojik preparatın kullanımına izin vermektedir. Ancak kültür mantarı üzerinde ön çalışmaların yapılarak ruhsatlandırılmış biyolojik mücadele ürünlerin kullanılması akademik olarak değerlendirildiğinde, olası mantar zararlılarına karşı diğer preparatların etkilerinden daha fazla sonuç vereceği düşüncesindeyiz.

Ülkemizde ilk olarak kültür mantarı sineklerine karşı ruhsatlandırılan preparatlardan biri Nimbecidine EC ticari ismi ile bilinen botanik bir insektisittir. Nimbecidine isimli preparat azadirachtin aktif maddesini içermektedir. Bu ürün Avrupa Birliği üyesi birçok ülkede ruhsatlı olup,  bunun yanı sıra dünyada Avustralya, Kanada, Hindistan, Yeni Zelanda, Portekiz, Hollanda, Yunanistan, Güney Afrika, Viyetnam ve Amerika Birleşik Devletleri gibi ülkelerde de ruhsatlıdır (PAN, 2012). Ülkemizde ise aktif madde ilk defa 2000 yılında ruhsatlandırılmıştır (Anonymous, 2010).

Azadirachtin aktif maddesi tropikal Neem ağacı (Azadirachta indica A. Juss) çekirdek özünden elde edilmektedir. Azadirachtin uzaklaştırıcı (repellent), beslenmeyi önleyici (anti feedant), yumurta bırakmayı önleyici, kısırlaştırıcı, büyüme ve gelişmeyi önleyici, öldürücü ve dezenfektan özellikleri ile hedef zararlıya etki eder.

Nimbecidine’nin beyaz şapkalı kültür mantarı Agaricus bisporus yetiştiriciliğinde ruhsatlandırılmış olan kullanımında, kuluçka dönemini tamamlamış kompost üzerine serilen örtü toprağına yapılan uygulama ile tanımaktayız. Ancak Nimbecidine’nin yoğun kokusu sayesinde uzaklaştırıcı (repellant) özelliği dikkate alındığında üretim odasında ilk kompost girdikten sonra oda temizliği yapılıp oda kapıları kapatılmadan hemen önce ranza üzerlerinde bulunan kompostların üzerleride dahil olmak üzere tüm üretim odasında verilmesi dışardan üretim odasında ve dolayısı ile kompost içerisine sinek girişine engel olacaktır. Diğer bir uygulama dönemi olarak kompost içersine de örtü toprağı seriminden önce yapılacak kompostun tiftiklenerek tokmaklanması aşamasında verilebilir. Bu şekilde olası kompost içerisinde sinek zararlısının gelişimi engellenmiş olur. Asıl uygulama ise ürünün ruhsatında da yer alan örtü toprağı seriminden sonra yapılacak uygulamadır. Bu kapsamda kompostu bir yorgan gibi saran örtü toprağının da sineğe karşı korunması sağlanmış olur.

Son olarak, yetiştiriciliğin flaş öncesi veya flaş arası dönemlerinde de Nimbecidine, üretim odası içerisine ULV cihazı ile verilerek varsa oda içerisindeki sinek popülasyunu azaltmak içinde kullanılabilmektedir.    

Diğer kültür mantarı sineği zararlısına karşı ruhsatlandırılmış preparatlardan biri Nostalgist BL ticari ismi ile anılan %1,5 Beauveria bassiana strain Bb-1 biyolojik preparatıdır.

Beauveria bassiana strain fungusunun sporları, sinekler ile temasa girdiklerinde buradan direkt olarak vücutlarının içine girerek gelişmeye başlar. Büyüyüp çoğalarak sineklerin vücudunu tamamen kaplar ve sonunda ölmelerini sağlar. Fungus sineğe temas yolu ile bulaştığından dolayı sinekte hastalığa sebep olması için sinek tarafından tüketilmesine/yenmesine gerek yoktur.

Bu biyolojik preparat, ruhsatında da belirtildiği gibi örtü toprağı seriminden sonra uygulanmaktadır. Diğer taraftan önlem amaçlı kompost içerisine de örtü toprağı serimi öncesinde riskli dönemlerde uygulanabilir.
 
Sonuç

Toplumsal bilincin her geçen gün geliştiği, insan sağlığının öneminin hızla artmaya devam ettiği ülkemizde, beslenmemizde kullanmış olduğumuz ürünlere karşı olan güvensizliğin ise son derece yüksek olduğu açıktır. İnsan sağlığı ve beslenmesi açısından son derece faydalı bir ürün olan kültür mantarının üretiminde karşılaşılan hastalık ve zararlılara karşı alınan önlemler içerisinde ürüne ruhsatlı olmayan kimyasalların kullanımı, tüketiciyi sağlıklı beslenme açıdan düşündürmektedir. Oysa ki ürüne ruhsatlı ilaçların bile doğru kullanılmadığında yaratacağı riskler de göz önünde bulundurulduğunda, biyolojik mücadele yöntemleri ile yapılan üretim sonrasındaki ürünlerin değeri son derece önemli bir durum oluşturmaktadır. Kültür mantarı üretiminde en büyük sorunların başında gelen mantar sineklerine karşı kullanılacak biyolojik mücadele preparatları, hem ürün sağlığı hem de insan sağlığı açısından tüm şüpheleri ortadan kaldıracağı gibi sağlıklı bir üretim ile hem yurt içinde hem de yurt dışında rekabet üstünlüğü de sağlayacaktır.

Son derece yeni olan biyolojik mücadele preparatlarının ürün bazında çalışılarak, piyasaya sunulması ve yeni biyolojik preparatların da araştırılarak devreye alınması sadece üreticilerin değil tüketicilerinde en büyük beklentisidir. Bu konuda üniversitelerimiz ile özel sektör ve T.C. Gıda Tarım ve Orman  Bakanlığı’mızın ilgili birimlerinin koordineli çalışması da son derece büyük bir önem az etmektedir.
 
Kaynaklar:
  1. Anonymous, 2008. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Zirai Mücadele Teknik Talimatları, Cilt:5 2008, Başak matbaacılık ve Tan. Hiz. Ltd. Şti. 301 s. Ankara
  2. Anonymous, 2010. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Ruhsatlı Bitki Koruma Ürünleri, Pulat basım evi 398s. Ankara
  3. Anonymous,2014. Tarim.gov.tr
  4. Bora, T., Toros, S. ve Özaktan H., 2004. Kültür Mantarı Hastalıkları, Zararlıları ve Savaşımı. İkinci baskı, Prizma Matbaacılık Ltd. Şti. ISBN 975-270-260-0
  5. Eren E. ve Çetin M., 2007. Kültür Mantarı (Agaricus bisporus) Yetiştiriciliğinin Dünyada ve Türkiye'de ki Durumu, 4. Ulusal Meslek Yüksekokulları Sempozyumu, s:257-259, 14-16 Mayıs 2007, Bergama- İzmir. ( C 23 – 7 – 0,8 – 5,6 )
  6. Eren E. ve Pekşen A., 2016. Türkiye’de Kültür Mantarı Sektörünün Durumu ve Geleceğine Bakış. Türk Tarım- Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi. 4(3): 189-196.
  7. Fletcher T.J. and Gaza H. Richard, 2008. Mushroom pest and Disease Control. A Color Handbook. 1st Edition, Manson Publishing Ltd. London.
  8. Öztürk N., Basım E., Mamay M., 2017. Yemeklik Kültür Mantarı Üretim Alanlarında Görülen Genel Mantar Zararlıları ve Mücadelesi. Harran Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi (2017) 21(4): 507-523.
  9. Pan, 2012. PAN Pesticides Database “azadirachtin” Pesticideinfo.org ( Erişim Tarihi: Ekim 2012)
Görseller:
  1. Pamukkale Haber

YORUMLAR

Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir. Yazılanlardan www.apelasyon.com sorumlu tutulamaz.